W ostatnich latach Human Rights and Environmental Due Diligence coraz wyraźniej przestaje być jedynie eksperckim pojęciem z obszaru odpowiedzialnego biznesu, a staje się praktycznym wymogiem wpływającym na funkcjonowanie globalnych łańcuchów dostaw. Wraz z rozwojem unijnych regulacji, w tym Corporate Sustainability Due Diligence Directive (CSDDD), rośnie znaczenie narzędzi, które pomagają przedsiębiorstwom, organizacjom społecznym i instytucjom publicznym z krajów partnerskich zrozumieć nowe obowiązki i przygotować się do ich wdrażania. Właśnie w tym celu Komisja Europejska uruchomiła EU Due Diligence Navigator for Partner Countries – platformę, która zbiera w jednym miejscu informacje, narzędzia i formy wsparcia dotyczące należytej staranności w obszarze praw człowieka i środowiska.
To ważny krok, bo skuteczność przepisów nie zależy wyłącznie od ich uchwalenia. Równie istotne jest to, czy uczestnicy łańcuchów dostaw – zwłaszcza producenci, spółdzielnie, organizacje społeczne i mniejsze firmy spoza UE – otrzymają realne wsparcie we wdrażaniu nowych standardów. Nowy unijny Navigator nie tworzy jeszcze pełnego systemu nowych instrumentów pomocowych, ale porządkuje już istniejące inicjatywy i ułatwia dotarcie do nich tym podmiotom, które bez takiego wsparcia mogłyby zostać zepchnięte na margines zmieniającego się rynku.
Dlaczego nowe narzędzie jest ważne?
CSDDD ma istotny wymiar zewnętrzny. Choć formalnie dyrektywa dotyczy dużych firm działających na rynku unijnym, w praktyce jej skutki będą odczuwalne znacznie szerzej – również przez dostawców, eksporterów, spółdzielnie rolnicze, organizacje pracownicze i społeczności lokalne w krajach Globalnego Południa. Firmy objęte dyrektywą będą musiały dokładniej analizować, jak i w jakich warunkach powstają towary trafiające na rynek UE, aby identyfikować i ograniczać negatywne skutki dla praw człowieka i środowiska. To oznacza, że będą także stawiały wyższe wymagania swoim partnerom biznesowym.
Z drugiej strony ta zmiana może przynieść także pozytywne efekty. Komisja Europejska podkreśla, że lepsze przygotowanie partnerów handlowych do standardów due diligence może wzmacniać ich konkurencyjność, poprawiać warunki pracy, zwiększać ochronę środowiska i budować bardziej stabilne oraz sprawiedliwe relacje gospodarcze. Właśnie dlatego tak ważne są tzw. środki towarzyszące – szkolenia, narzędzia, finansowanie, doradztwo i wsparcie instytucjonalne. Bez nich nawet najlepiej zaprojektowane przepisy mogą prowadzić do skutków ubocznych, takich jak wycofywanie się firm z trudniejszych rynków zamiast podejmowania realnej współpracy naprawczej.
Czym jest EU Due Diligence Navigator?
EU Due Diligence Navigator for Partner Countries to platforma przygotowana pod egidą Team Europe Initiative on Sustainability in Global Value Chains, wspólnie finansowana przez Komisję Europejską (DG INTPA) oraz niemieckie Federalne Ministerstwo Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (BMZ), a wdrażana przez GIZ. Jej celem jest wspieranie interesariuszy w krajach partnerskich UE w przygotowaniu się do oczekiwań wynikających z europejskich regulacji dotyczących należytej staranności, w szczególności z CSDDD.
Najważniejszym elementem platformy jest przeszukiwalna baza obejmująca ponad 250 inicjatyw wsparcia przygotowanych przez Komisję Europejską, państwa członkowskie UE i organizacje międzynarodowe. Są to m.in. programy szkoleniowe, narzędzia do oceny ryzyka i raportowania, dokumenty doradcze, inicjatywy dialogu politycznego, możliwości finansowania oraz działania wspierające rozwój regulacji i współpracy wielostronnej. Użytkownicy mogą wyszukiwać te zasoby według kraju, sektora, grupy docelowej, rodzaju wsparcia czy typu inicjatywy, a dodatkowo skorzystać z pomocy zespołu doradczego, który pomaga znaleźć najbardziej adekwatne rozwiązania.
Co istotne, Navigator został zaprojektowany nie tylko z myślą o dużych przedsiębiorstwach. Obejmuje także sektor publiczny, organizacje społeczne, związki zawodowe, sieci biznesowe, a także mniejsze podmioty, w tym spółdzielnie rolnicze. W materiałach informacyjnych podkreślono również, że baza zawiera dedykowane wsparcie dla podmiotów spoza UE, w tym dla kooperatyw producentów. To szczególnie ważne z perspektywy Sprawiedliwego Handlu, który od lat zwraca uwagę, że odpowiedzialność za etyczne łańcuchy dostaw nie może być przerzucana wyłącznie na producentów z Południa, lecz powinna być współdzielona przez wszystkich uczestników rynku.
Przewodniki dla podmiotów spoza UE – praktyczne wyjaśnienie CSDDD
Równolegle z uruchomieniem Navigatora pojawiły się także nowe materiały przygotowane przez Danish Institute for Human Rights, które porządkują najważniejsze konsekwencje CSDDD dla interesariuszy spoza Unii Europejskiej. Instytut opublikował serię przewodników skierowanych do czterech grup: przedsiębiorstw, organizacji społeczeństwa obywatelskiego i związków zawodowych, krajowych instytucji praw człowieka oraz decydentów publicznych.
Szczególnie użyteczny z punktu widzenia współpracy gospodarczej jest przewodnik dla przedsiębiorstw spoza UE. Zawiera on syntetyczne odpowiedzi na pytania, które coraz częściej pojawiają się w relacjach handlowych z partnerami unijnymi: czego będą oczekiwać firmy objęte CSDDD, jakie działania z zakresu należytej staranności mogą być wymagane od dostawców, jakie szanse może stworzyć lepsze przygotowanie do nowych standardów oraz w jaki sposób dyrektywa stara się ograniczać ryzyko niepożądanych skutków, takich jak tzw. cut-and-run, czyli nagłe zrywanie relacji handlowych z dostawcami z krajów postrzeganych jako „ryzykowne”.
To właśnie ten aspekt jest szczególnie ważny dla środowiska Sprawiedliwego Handlu. Od dawna podkreślamy, że odpowiedzialny biznes nie może polegać na prostym unikaniu ryzyka przez wycofanie się z trudniejszych regionów. Prawdziwa należyta staranność powinna prowadzić do wzmacniania relacji, poprawy warunków produkcji i inwestowania w długofalowe partnerstwo. Jeśli nowe unijne regulacje mają służyć ludziom i środowisku, muszą być wdrażane w sposób inkluzywny, a nie wykluczający. W tym sensie zarówno Navigator, jak i nowe przewodniki mogą okazać się praktycznym wsparciem dla producentów, spółdzielni i organizacji społecznych, które chcą nie tylko spełniać oczekiwania rynku, ale też budować silniejszą pozycję negocjacyjną.
Co to oznacza z perspektywy Sprawiedliwego Handlu?
Wdrożenie modelu HRDD w przedsiębiorstwach przyczyni się do poprawy sytuacji milionów mieszkańców krajów Globalnego Południa
Dla środowiska Fair Trade nowe narzędzia mają znaczenie podwójne. Po pierwsze, potwierdzają, że dyskusja o należytej staranności nie dotyczy już wyłącznie wielkich korporacji i prawników zajmujących się compliance. Coraz wyraźniej staje się to kwestia codziennej praktyki handlowej, która wpływa na producentów, eksporterów, organizacje rolnicze i partnerów społecznych w krajach Globalnego Południa. Po drugie, pokazują, że sama legislacja nie wystarczy. Aby regulacje przełożyły się na realną poprawę warunków życia i pracy, potrzebne są dostępne i dobrze skrojone instrumenty wsparcia.
Z perspektywy Sprawiedliwego Handlu to bardzo istotne, ponieważ uczciwe relacje gospodarcze wymagają nie tylko formalnych zobowiązań, ale również wyrównywania nierówności między uczestnikami łańcuchów dostaw. Mały producent, spółdzielnia rolnicza czy lokalna organizacja pracownicza często nie dysponują zasobami, które pozwalają samodzielnie odpowiadać na nowe wymagania regulacyjne. Jeżeli jednak otrzymają dostęp do szkoleń, narzędzi, finansowania i doradztwa, mogą lepiej chronić prawa pracowników, wzmacniać standardy środowiskowe i skuteczniej uczestniczyć w handlu międzynarodowym na bardziej sprawiedliwych zasadach.
Warto przy tym pamiętać, że o Human Rights Due Diligence pisaliśmy już wcześniej w naszym artykule „Human Rights Due Diligence i Sprawiedliwy Handel – fundamenty odpowiedzialnego biznesu”, gdzie wyjaśnialiśmy podstawowe założenia tego podejścia i jego znaczenie dla odpowiedzialnych łańcuchów dostaw. Nowe inicjatywy unijne pokazują, że ten kierunek nie tylko się utrzymuje, ale wchodzi właśnie w bardziej praktyczną i wdrożeniową fazę. Dzisiejsze pytanie nie brzmi już tylko, czy należyta staranność jest potrzebna, lecz także jak sprawić, by była ona skuteczna, dostępna i sprawiedliwa dla wszystkich uczestników rynku.
Podsumowanie
Uruchomienie EU Due Diligence Navigator for Partner Countries to ważny sygnał, że Unia Europejska dostrzega potrzebę wspierania partnerów handlowych poza swoimi granicami w procesie wdrażania nowych standardów odpowiedzialności biznesu. Sama baza nie rozwiązuje jeszcze wszystkich problemów i nie zastępuje systemowych działań pomocowych, ale stanowi praktyczny punkt wyjścia: porządkuje dostępne instrumenty, ułatwia orientację w nowym otoczeniu regulacyjnym i może pomóc przedsiębiorstwom, organizacjom społecznym oraz instytucjom publicznym lepiej przygotować się do zmian związanych z CSDDD.
Dla ruchu Sprawiedliwego Handlu to rozwój, który warto obserwować. Odpowiedzialne łańcuchy dostaw nie powstaną dzięki samym deklaracjom ani dzięki samemu prawu. Powstaną wtedy, gdy regulacje będą wspierane przez realne partnerstwo, dostęp do wiedzy, uczciwe warunki handlowe i narzędzia, które pozwolą producentom oraz społecznościom lokalnym rzeczywiście korzystać z nadchodzących zmian. Właśnie dlatego inicjatywy takie jak EU Due Diligence Navigator mogą odegrać ważną rolę w budowaniu bardziej sprawiedliwej gospodarki globalnej.