Sprawiedliwy Handel powstał w Ameryce, kiedy to pod koniec lat czterdziestych Ten Thousand Villages (wcześniej Mennonite Central Committee Self Help Crafts) oraz SERRV (teraz SERRV International) nawiązały kontakty handlowe z biednymi spółdzielniami Południa. Początki europejskiego ruchu Sprawiedliwego Handlu sięgają lat 50-tych XX wieku, kiedy to dyrektor brytyjskiego oddziału Oxfam odwiedził Hongkong. Wówczas wpadł on na pomysł, aby sprzedawać wyroby rzemieślnicze uchodźców chińskich w sklepach Oxfam. Pierwszym towarem była poduszeczka na igły i szpilki. W 1964 roku Oxfam założył pierwszą organizację alternatywnego handlu (ATO).

Równocześnie inicjatywa zaczęła rozwijać się w Holandii. W roku 1967 powstała organizacja importowa S.O.S. Wereldhandel -- dziś Fair Trade Organisatie. W tym samym czasie holenderskie grupy wpierania Trzeciego Świata zaczęły sprzedawać cukier trzcinowy pod hasłem: "Kupując cukier trzcinowy, pomagasz biednym krajom w dążeniu do dobrobytu". Prowadzono też sprzedaż wyrobów rzemieślniczych z Południa, zaś w roku 1969 powstał pierwszy Sklep Świata.

Równolegle do tego ruchu społecznego kraje rozwijające się wykorzystały międzynarodowe spotkania polityczne (np. drugą konferencję UNCTAD w Delhi w 1968 roku), aby propagować hasło "Trade not Aid" ("handel zamiast pomocy"). Hasło to zwróciło uwagę na niesprawiedliwe stosunki handlowe z Południem oraz na to, jak często dochodzi do sytuacji, w której Północ zgarnia wszystkie zyski z wymiany handlowej, a w zamian za to małą ich część przekazuje z powrotem Południu w formie pomocy rozwojowej i charytatywnej.

Ruch Sprawiedliwego Handlu szybko się rozprzestrzeniał. W wielu krajach Europy powstały organizacje importowe -- dziś jest ich około 100 w 18 państwach Europy, inne działają też w Australii, Kanadzie, Japonii i USA. Skupują one produkty bezpośrednio od zrzeszeń producentów z Południa i sprzedają poprzez różne kanały zbytu: Sklepy Świata, grupy solidarnościowe, katalogi wysyłkowe, sklepy ze zdrową żywnością, rynki lokalne tradycyjnego handlu komercyjnego, a także przez kanały instytucjonalne: w urzędach, kawiarniach i barach zakładowych itp. W roku 1990 powstała EFTA (European Fair Trade Association). Reprezentuje ona 12 organizacji importowych Sprawiedliwego Handlu w dziewięciu krajach Europy (osiem krajów UE i Szwajcaria). Organizacje zrzeszone w EFTA są głównym europejskim importerem towarów Sprawiedliwego Handlu.

Od lat 70-tych powstają w całej Europie Sklepy Świata (niem. Weltladen, ang. World Shops). W roku 1994 utworzono sieć europejskich Sklepów Świata - NEWS! (Network of European World Shops), która reprezentuje 2700 sklepów skupionych w 15 zrzeszeniach krajowych i w 13 krajach Europy (12 państw UE i Szwajcaria). W roku 1989 powstała International Federation for Alterantive Trade (IFAT), która zrzesza grupy producentów, organizacje alternatywnego handlu i innych uczestników Sprawiedliwego Handlu z Afryki, Azji, Australii, Europy, Japonii, Ameryki Północnej i Południowej. IFAT ma 148 członków w 48 państwach.

Do połowy lat 80. ruch Sprawiedliwego Handlu starał się głównie o równoprawne partnerstwo między Północą i Południem. Później Sprawiedliwy Handel rozszerzył się też na kanały komercyjne, opierając się na handlu hurtowym z partnerami zewnętrznymi. Ten trend doprowadził do powstania pierwszej organizacji certyfikującej, przyznającej prawo używania znaku handlowego Sprawiedliwego Handlu - Max Havelaar. Później powstawały inne organizacje tego typu: Transfair International (współzałożycielem była EFTA), Fair Trade Foundation, Reilun Kaupan i Rättvisemärkt.

Organizacje certyfikujące są z reguły zakładane przez szersze grupy zaangażowanych organizacji. Należą do nich organizacje rozwojowe, ekologiczne, organizacje kościelne, związki zawodowe itp. Dążą one do tego, by do supermarketów trafiały produkty oznakowane. Oferują importerom komercyjnym wykaz monitorowanych grup producenckich, kryteria Sprawiedliwego Handlu i znaki handlowe wyróżniające produkty Sprawiedliwego Handlu. Od kwietniu 1997 roku organizacja FLO - International Fair Trade Labelling Organisation - ujednoliciła kryteria przyznawania znaków Sprawiedliwego Handlu w 14 krajach Europy, a także w Kanadzie, USA i Japonii.

Dzisiaj organizacje Sprawiedliwego Handlu tworzą mały, ale znaczący rynek alternatywny mający 0,1 % udziału w światowym handlu. W Europie produkty Sprawiedliwego Handlu są oferowane w ponad 64 tys. punktów sprzedaży. Całkowita wartość netto produktów sprzedawanych w Europie (z oznaczeniem Sprawiedliwego Handlu i bez niego) wynosi 260 mln euro rocznie. W przypadku konkretnych produktów, udział na rynku bywa dosyć wysoki: 15% rynku bananów w Szwajcarii, 70% rynku kawy organicznej w Austrii. Organizacje Sprawiedliwego Handlu zatrudniają około 1250 osób pracujących na pełny etat.